Prosiect Afon Gafenni
Afon sy’n llifo trwy’r Fenni yn Ardal Cymeriad Tirwedd Genedlaethol Canol Sir Fynwy yw’r Gafenni. Daw enw’r dref o enw’r afon, sef y “Gafenni” – ac yn yr enw Saesneg ceir y gair “aber” hefyd, sy’n meddwl “ceg” afon lle mae’n llifo i afon arall neu’r môr. Dyma brif lednant dalgylch Afon Wysg, sydd wedi’i ddynodi’n SoDdGA (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig), ACA (Ardal Cadwraeth Arbennig), a Safle o Bwysigrwydd ar gyfer Cadwraeth Natur, oherwydd y cynefinoedd a rhywogaethau prin ac o ansawdd uchel y mae’n eu cynnal, tebyg I bysgod mudol: eogiaid Iwerydd, lamprai, herlod, llyswennod, brithyll a hefyd ddyfrgwn. Mae Tîm Seilwaith Gwyrdd Cyngor Sir Fynwy yn rhan o Bartneriaeth Dalgylch Afon Wysg.
Yn 2022, Cyngor Sir Fynwy oedd y cyngor cyntaf yng Nghymru i ddatgan argyfwng ansawdd dŵr, a chomisiynu strategaeth i wella dyfrffyrdd yn y cyngor (Cynnig ar gyfer Cynllun Gweithredu Afonydd a Chefnforoedd Drafft – Medi 2022).
Yn 2024, comisiynodd Cyngor Sir Fynwy dîm ‘Afonydd Iach’ Groundwork Cymru i gynhyrchu Cynllun Gweithredu Cymunedol ar gyfer Afon Gafenni, y Fenni, am ddull a arweinir gan y gymuned ar gyfer adfer afonydd, gan weithio gyda rhanddeiliaid allweddol ar yr afon (sefydliadau a gwirfoddolwyr lleol). Casglwyd data gan randdeiliaid allweddol am eu prosiectau cyflawni adfer afonydd, yn y gorffennol a’r presennol, i helpu i nodi unrhyw fylchau cyfredol mewn adfer afonydd o fewn y Bartneriaeth.
Nod y Cynllun Gweithredu Cymunedol yw:
- Cymorth i adfer Afon Gafenni a’i bioamrywiaeth.
- Cynyddu ymgysylltiad cymunedol â’r afon.
- Codi ymwybyddiaeth y cyhoedd o fanteision niferus yr afon.
Casglwyd data gan randdeiliaid allweddol am eu prosiectau cyflawni adfer afonydd, yn y gorffennol a’r presennol, i helpu i nodi unrhyw fylchau cyfredol mewn adfer afonydd o fewn y Bartneriaeth.
Cynhaliwyd arolwg hefyd ymhlith y cyhoedd yn Ffair y Fenni Gwyrddach ym mis Hydref 2024, a ganfu mai dyma brif flaenoriaethau pobl ar gyfer yr afon:
Blaenoriaethau ar gyfer Afon Gafenni (mae’r llythrennau brasach yn dangos mwy o flaenoriaeth)
Datgelodd y broses hon fwlch mewn cysylltiad cymunedol ag Afon Gafenni, ac roedd angen mwy o gyfranogiad cymunedol, perchnogaeth ac ymwybyddiaeth o fanteision niferus Afon Gafenni, y mae tref y Fenni wedi’i henwi ar ei hôl.
Mae ein Cynllun Gweithredu Cymunedol yn cyfeirio at, ac yn adeiladu ar, waith blaenorol Prosiect Partneriaeth Afon Gafenni 2015 (Cyfoeth Naturiol Cymru, Cymdeithas Ddinesig y Fenni, Sefydliad Gwy ac Wysg, a Chyngor Sir Fynwy). Roedd prosiect 2015 yn cynnwys Cynllun Adfer Afonydd a gynhyrchwyd gan Gyfoeth Naturiol Cymru, gydag argymhellion ar gyfer adfer gwahanol rannau o Afon Gafenni. Daeth y cyllid ar gyfer y prosiect hwn i ben yn 2021.
Yn 2025, comisiynodd Cyngor Sir Fynwy Dîm Afonydd Iach Groundwork i ddylunio a chyflwyno rhaglen ymgysylltu Afon Gafenni gan gynnwys: 5 diwrnod gofal afon, 4 gweithdy addysgol ac 1 digwyddiad afon ar raddfa fwy.
Mae cyllid presennol y prosiect yn cael ei weinyddu gan grant Rhwydweithiau Natur Cronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, ar ran Llywodraeth Cymru, ac mae’n cael ei ddarparu gan Dîm Seilwaith Gwyrdd Cyngor Sir Fynwy ar gyfer Partneriaeth Afon Gafenni.
Cliciwch yma i neidio i’r adran Digwyddiadau Afonydd Iach.
Afon Gafenni: Tirwedd ac Ecoleg
Mae dalgylch yr afon yn llifo am bedair milltir trwy dirwedd wledig. Yn tarddu o ffynnon dan Bryn Arw ac yna’n llifo drwy ymylon trefol y Fenni, mae’n uno gyda Afon Wysg yn Nolydd y Castell. Mae 400m i 40m uwchben lefel y môr yn y Fenni ac mae’n ‘afon afrwydd‘ mewn dyffryn rhewlifol; credir y gallai Afon Honddu, sy’n llifo i mewn i Afon Mynwy (sy’n llednant i Afon Gwy ei hun), fod wedi ymuno ag Afon Gafenni ar un adeg a llifo i Afon Wysg. Mae ganddo sawl gorlifdir cyfagos yn Nolydd yr Elyrch a Dolydd Ross.
Mae Nant Cibi hefyd yn nalgylch y Gafenni, gan ddraenio llethrau deheuol bryn Pen-y-fâl ac yn ymuno ag Afon Gafenni ger ei chymer ag Afon Wysg yn Nôl y Castell. Fodd bynnag, ni fydd yn rhan o’r prosiect hwn.
Mae’n hanfodol ein bod yn gwarchod y fioamrywiaeth bresennol yn Afon Gafenni, sydd â 954 o rywogaethau unigol wedi’u rhestru ar hyn o bryd gan y canolfannau cofnodion amgylcheddol lleol (BIS a SEWBReC). Mae hyn yn cynnwys rhywogaethau brodorol o frithyll brown, penlletwad, a cimwch crafangau gwyn, sydd wedi’u gwarchod o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981, yn ogystal â llyswennod Ewropeaidd, Bronwen y Dŵr, glas y dorlan, a dyfrgwn sydd â mwy o fesurau gwarchod bywyd gwyllt gan fod eu poblogaethau yn gostwng yn ddifrifol. Mae llawer o’r rhywogaethau hyn wedi cysylltu â dynodiad Ardal Cadwraeth Arbennig Afon Wysg.
Llysywod Ewropeaidd (©Cal James)
Bronwen y Dŵr (©Andy Karran)
Chwilen olew (©Ella Grundy)
Pa bwysau mae’r afon yn eu hwynebu?
Mae’r Afon Gafenni yn cael ei dosbarthu fel o ansawdd “cymedrol” o dan y Gyfarwyddeb Fframwaith Dŵr. Er gwaethaf targedau CNC i gynyddu’r statws hwn i “dda” yn ystod y blynyddoedd diwethaf, nid yw hyn wedi’i gyflawni eto, yn bennaf oherwydd diffyg safleoedd silio pysgod mudol yr afon (eogiaid a brithyllod), siltio, a lefelau ffosffad uchel sy’n deillio o lygredd a dŵr ffo amaethyddol.
- Llygredd amaethyddol: Er bod rhannau o afon Wysg isaf yn ffinio â ffermio âr, defnyddir y rhan fwyaf o’r tir sy’n ffinio â’r Gafenni ar gyfer ffermio da byw. Mae amaethyddiaeth ddwys iawn yn yr ardal wedi arwain at ewtroffeiddio sylweddol o’r pridd a dŵr ffo i nentydd lleol, gan achosi cronni ffosffad a chemegau niweidiol eraill yn y cwrs dŵr. Gall hyn wedyn arwain at flodau algaidd, gan fygu gwely’r afon mewn algâu niweidiol a lleihau cynefinoedd ar gyfer infertebratau dyfrol a silio pysgod.
- Llygredd carthffosiaeth: Mae carthffosiaeth a gaiff ei ryddhau gyda chaniatad o safleoedd triniaeth neu danciau septig yn llifo i’r Afon Gafenni ar hyn o bryd; fodd bynnag, mae’n debyg bod llawer mwy o allfannau heb awdurdod (hanesyddol a chyfoes) yn y dyfodol. Achosir problem arall gan ddibyniaeth y Fenni ar systemau carthffosiaeth cyfun (dŵr aflan a dŵr wyneb), sy’n cynyddu’r tebygrwydd o orlwytho hydrolig ar y system ac achosion o ddigwyddiadau llifogydd cysylltiedig.
- Rhywogaethau Anfrodorol Ymledol: Fel gyda llawer o ddyfrffosydd yn y DU, mae’r Gafenni yn dioddef o effeithiau rhywogaethau goresgynnol. Mae llawer o lan yr afon wedi’i orchuddio â ffromlys chwarennog, llusen yr eira, llysiau’r dial, a chreigafal. Yn ogystal â lleihau amrywiaeth rhywogaethau, mae’r planhigion hyn yn darparu amddiffyniad cymharol fach rhag erydiad i’r banc, yn enwedig yn y gaeaf pan fyddant yn marw’n ôl yn llwyr. Yn yr afon ei hun, gwyddys bod cimychiaid signal Americanaidd yn bresennol ac yn cystadlu â’r cimychiaid crafangau gwyn, brodorol sy’n llai o faint.
- Newidiadau ffisegol i’r dyfrffosydd: Mae’r afon wedi’i haddasu i weddu i wahanol ddefnyddiau tir yn y Fenni dros amser, gan gynnwys sawl cored ac o leiaf 7 hen felin ŷd ar hyd ei chwrs nad ydynt yn cael eu defnyddio mwyach. Mae’r strwythurau rheoli dŵr hanesyddol hyn yn cael effaith ar lifoedd yr afon a mudo pysgod.
- Perygl Llifogydd: Mae colli gorlifdiroedd hanesyddol trwy ddatblygu, ynghyd â cheuffosydd afonydd mewn ardaloedd trefol, wedi cynyddu’n sylweddol y perygl o lifogydd ar lawer o afonydd yn yr ardal, gan gynnwys y Gafenni. Gall rheoli llifogydd naturiol – tebyg i blannu’r coed cynhenid cywir ar frig dalgylch yr afon, gosod argae gollwng yn y dŵr a phlannu parthau clustog cynhenid rhwng caeau a gaiff eu hamaethu a glan yr afon – arafu llif yr afon i ostwng y risg o lifogydd.
Mae Cyngor Sir Fynwy yn cydweithio gyda Afonydd Gwydn – Prosiect Mynwy Sefydliad Gwy a Wysg a phartneriaid eraill i fynd i’r afael â’r materion hyn.
Cafodd CIC Partneriaeth Fferm Adfywio Pen y Fâl hefyd ei lansio yn ddiweddar, gan ddod ynghyd â ffermwyr lleol, Stump Up for Trees a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol i gyflwyno prosiectau o fudd i gymuned Pen y Fâl – yn cynnwys yr Afon Gafenni.
Digwyddiadau Afonydd Iach
Er mwyn adfywio cysylltiad y Fenni â’r afon ac adfer iechyd yr afon, mae Cyngor Sir Fynwy wedi cynnal nifer o weithgareddau afon sy’n canolbwyntio ar y gymuned o amgylch Dolydd yr Elyrch a Dolydd Gafenni ers 2025.
Mae’r digwyddiadau hyn yn amrywio o ddiwrnodau gwirfoddoli ymarferol – casglu sbwriel, tynnu rhywogaethau goresgynnol – i helfeydd pryfed teuluol, hyfforddiant cadwraeth afonydd, sgyrsiau addysgol, ac ymwybyddiaeth ofalgar a theithiau cerdded natur lles. Mae llawer o’r rhain wedi cael eu cefnogi gan Ganolfan Gwirfoddoli dros Lesiant y Fenni a’r Cylch, gan ddarparu lloches a lluniaeth i wirfoddolwyr, yn enwedig yn ystod tywydd gwlyb.
Dangosir rhestr o ddigwyddiadau a gynhaliwyd yn ystod y flwyddyn flaenorol isod:
Diwrnodau Afonydd Iach – Rydym wedi cynnal 6 digwyddiad Diwrnod Afonydd Iach trwy gydol 2025 a 2026 hyd yn hyn, lle bu gwirfoddolwyr o bob oed yn cymryd rhan mewn casglu sbwriel ar hyd glannau Afon Gafenni ac o fewn y sianel. Roedd gwirfoddolwyr hefyd yn mwynhau gweithgareddau fel tynnu ffromlys chwarennog, cic-samplu llaid afon i ganfod infertebratau, adnabod ffyngau, a phrofi ansawdd dŵr ar gyfer nitraidau/nitradau/ffosffadau, ac roeddent hyd yn oed yn gallu gwylio arolwg pysgod Cyfoeth Naturiol Cymru yn y Gafenni ar 28Awst 2025. Fe wnaethon ni dynnu rhwng 5-12 bag neu rhwng 4 a 50 cilogram o sbwriel o’r afon bob dydd, yn ogystal â throlïau siopa, dodrefn, tuniau paent a mwy!
Dyddiadau: 30/6/25, 28/8/25, 25/9/25, 31/10/25, 12/3/26, 15/4/26
Saffari Pryfed 9/7/25 – Taith i’r teulu dan arweiniad yr entomolegydd Richard Dawson, pan wnaethom ganfod llawer o beillwyr daearol yn nolydd Gafenni, yn cynnwys gwybed hofran (Myathropa Florea), gwenyn cynffon goch (Bombus pascuorum), cacwn unigol, chwilod dail, buchod coch cwta, pili pala, a mwy.
Sgwrs dyfrgwn 15/9/25 – Ar y cyd â’r Chymdeithas Ddinesig y Fenni, rhannodd South Wales Otter Trust ecoleg dyfrgwn a’u hymddygiad diddorol tu hwnt.
Diwrnod Hwyl i’r Teulu 5/10/25 – Ymgasglodd rhieni a phlant yn Nolydd yr Elyrch am ddiwrnod oAdrodd Straeon Eog, trochi afon ar gyfer pryfed, llwybr cwis natur, celf a chrefft yr afon, gemau afon. Rhoddodd cydweithwyr o’r siop Ailddefnyddio gyfle i brynu eitemau tŷ a gafodd eu harbed o’n canolfannau ailgylchu, gan helpu i hyrwyddo economi gylchol a hysbysu pobl am sut mae sbwriel yn cyrraedd ein hafonydd.
Gweithdy Afonydd Iach Ysgol Gynradd Cantref 27/11/25 – Dysgodd myfyrwyr Blwyddyn 6 am Afon Gafenni a’i phwysigrwydd ecolegol, pwysigrwydd arbed dŵr gartref, effaith microplastigau, bywyd gwyllt sy’n byw yn yr afon a’r cyffiniau, a’r hyn sy’n eu bygwth, ac effeithiau newid hinsawdd ar yr afon.
Dywedodd un myfyriwr:
“Roedd ddoe yn gymaint o hwyl! Roedd cymaint o wybodaeth, a dysgais lwyth – gan gynnwys bod Afon Gafenni yn dechrau ar fryn Pen-y-fâl o ffynnon danddaearol. Roeddwn i wrth fy modd yn gwneud gweision neidr o begiau a’r brogaod origami.”
Hyfforddiant Monitro Dyfrgwn 25/1/26 – Arweiniodd Lee Jenkins o Ymddiriedolaeth Dyfrgwn De Cymru gyflwyniad ar ecoleg ac arolygu dyfrgwn ar gyfer arolygwyr newydd ar gyfer dyfrgwn yn y bore, ac yna sesiwn ymarferol yn chwilio am arwyddion o ddyfrgwn ar hyd Afon Wysg.
Sgwrs/taith gerdded Daeareg Afon 30-31/1/26 – Cyflwynodd Swyddog Geoparc Byd-eang Bannau Brycheiniog, Alan Bowring, gyflwyniad sy’n ymdrin â hanes daearegol Afon Gafenni, a’i defnydd newidiol gan bobl y Fenni dros amser. Gyda hyn roedd taith dywys ar hyd y Gafenni o Ddolydd yr Elyrch i Ddolydd Gafenni i weld nodweddion a thirffurfiau daearegol.
“Mae pob craig yn daith; mae’r rhai yn yr afon yn ein helpu i ddeall ei stori.” – Alan Bowring.
Monitro Pryfed Afon 28/5/26 – Gan weithio gydag Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt, rydym wedi sefydlu grŵp Monitro Pryfed Afon Gafenni i asesu iechyd yr afon, gan ddefnyddio rhifau ac amrywiaeth rhywogaethau infertebrata afon fel bio-ddangosydd. Y ystod y sesiwn cic-samplo a dynodi gyntaf yn Nolydd Alarch, fe wnaethom gofnodi llawer o olewydd, olewydd adain las a larfa phryfed cadis diblisgyn, ychydig o larfa pryfed carreg a berdys dŵr ffres, yn ogystal â 2 larfa clêr Mai corff gwastad, sydd yn llai goddefgar i lygredd (arwydd da!). Yn y dyfodol, bydd ein grŵp gwirfoddol yn arolygu pedwar safle ar hyd Afon Gafenni yn gyson, gan ein galluogi i fonitro newidiadau yn iechyd yr afon dros gyfnod.
Tynnu Jac y Neidiwr 18/6/26, 30/6/26, 3/7/26 – Mewn partneriaeth ag Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gwent, treuliodd gwirfoddolwyr nifer o ddyddiau yn ystod yr haf yn tynnu Jac y Neidiwr ymledol o ddalgylch yr Afoin Gafenni. Fe wnaethom ganolbwyntio ein hymdrechion yn y sianel ac ar hyd glannau Dolydd Alarch, Dolydd Rhosan, dan bont Pen y Fâl a choetir Glannau Cennin Pedr. Ers hynny mae Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gwent wedi dechrau prosiect mapio rhywogaethau anfrodorol ymledol (INNS) ar hyd Afon Gafenni i hwyluso dull wedi ei dargedu at reoli yn y dyfodo. Fe wnaeth cyfuniad o wirfoddolwyr Cyngor Sir Fynwy ac Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gwent helpu i gerdded ac arolygu y Gafenni ar ei hyd, gan edrych am INNS tebyg i Jac y Neidiwr. Defnyddir canlyniadau’r arolwg i gydlynu digwyddiadau tynnu Jac y Neidiwr yn y dyfodol mewn ardaloedd wedi eu blaenoriaethu y flwyddyn nesaf. Darllenwch fwy am Jac y Neidiwr YMA.
Adnoddau: Beth allwch chi ei wneud i helpu’ch afon leol?
ReAdroddwch am lygredd ar afon
Gall unrhyw aelod o’r cyhoedd adrodd am lygredd ar afon ar wefan Cyfoeth Naturiol Cymru. Wrth adrodd, ystyriwch y pethau canlynol:
- Ble mae / ble’r oedd y digwyddiad? Rhowch gyfeirnod grid os yn bosibl, er enghraifft, NT 252 735 neu what3words. Fel arall, dylech ddarparu disgrifiadau cywir o’r lleoliad.
- Beth sy’n digwydd / beth oedd wedi digwydd?
- Pwy sy’n gyfrifol am y digwyddiad?
- Pryd ddigwyddodd hyn ac a yw’n parhau?
- Llun o’r digwyddiad.
Rhowch wybod am weld bywyd gwyllt i SEWBReC
Mae casglu a dogfennu cofnodion bywyd gwyllt yn cael effaith sylweddol ar warchod bywyd gwyllt a’r cynefinoedd y maent yn dibynnu arnynt. Trwy gofnodi a dogfennu’r wybodaeth hon yn weithredol, rydym yn cyfrannu at ddiogelu a gwarchod ein hecosystem gydgysylltiedig.
Ffordd syml o gofnodi’r hyn rydych chi’n ei weld yw defnyddio system gofnodi ar-lein SEWBReC, SEWBReCORD, neu drwy lawrlwytho Ap LERC Cymru i’ch dyfais symudol. Mae hyn yn cynnwys rhywogaethau cyffredin y gallwch eu gweld yn gyson, yn ogystal â rhywogaethau mwy prin.
Taflenni adnabod bywyd gwyllt:
Llwybrau cerdded lleol ar lan yr afon:
Partneriaeth Dalgylch Wysg
Cliciwch YMA i gael mwy o wybodaeth am waith hanfodol Partneriaeth Dalgylch Wysg i gefnogi Afon Wysg a’i his-afonydd, yn cynnwys yr Afon Gafenni.
Cod Glan Afon
Mae Cyfeillion Afon Gwy wedi llunio Cod Glan Afon i warchod ein afonydd a nentydd gwerthfawr, yn debyg i’r Cod Cefn Gwlad.
Cylchlythyr Prosiectau Afon Gafenni
Darllenwch ein Cylchlythyr Prosiectau Afon Gafenni 2026 i ddysgu mwy am brosiectau y mae Partneriaeth Afon Gafenni’n eu cynnal eleni er mwyn cefnogi’r Gafenni a’i chymuned.
Os ydych chi eisiau cael eich hysbysu am ddigwyddiadau yr afon yn y dyfodol, e-bostiwch LocalNature@Monmouthshire.gov.uk a gofynnwch am gael eich ychwanegu at restr bostio Afon Gafenni.
This post is also available in: